Tanım
Rezonans bozukluğu “ses üretim yolundaki boşluklardan biri veya birkaçının titreşim yapısının bozulması ile meydana gelen ses kalitesindeki bozukluk” olarak tanımlanır.

Konuşma Seslerinin Rezonans Özellikleri

  • Normal konuşma fizyolojisinde ses çıkarılırken hava akımının, buruna kaçısı yumuşak damağın hareketi (velofarengeal fonksiyon) ile engellenir ve hava, ağıza doğru yönlendirilir.
  • Sadece burundan üretilmesi gereken /m/ ve /n/ sesleri üretilirken burun boşluğuna hava akışı olabilmektedir.
  • Velofarengeal fonksiyon bozukluğu sonucu, rezonans bozuklukları ortaya çıkabilir(Yumuşak damağın, konuşma sırasında gerektiği durumlar da yeterli hareket edememesi nedeniyle, hava buruna kaçar ve burundan konuşma meydana gelir).

Nedenleri
Velofarengeal Fonksiyon Bozuklukları:
Velofarengeal fonksiyon bozuklukları, damak yarığına bağlı nedenlerle ortaya çıkabileceği gibi yarığa bağlı olmayan; velofarengeal fonksiyonu etkileyen baş-boyun kanserleri, beyin kanaması, geniz eti ameliyatı sonrası, gibi nedenlerle de ortaya çıkabilir.
Velofarengeal fonksiyon bozukluğuna bağlı olarak;
a. Hipernazalite
b. Hiponazalite
c. Cul de Sac
d. Karma rezonans
e. Nazal Emisyon görülebilir

• Hipernazalite
– Velofarengeal fonksiyon bozukluğuna bağlı olarak konuşma sırasında ağızdan söylenmesi gereken ünlü ve titreşimli ünsüz seslerin burundan söylenmesidir. Hipernazalite, genellikle yapısal veya nörofizyolojik bozukluklara bağlı olarak ortaya çıkar.

• Hiponazalite
– Burundan üretimesi gereken /m/ ve /n/ seslerinin, ağızdan söylenmesidir.

• Cul de Sac (Çıkmaz sokak)
– Ses enerjisinin, ağız ve/veya burun boşluğundan dışarı çıkamamasıdır. Örneğin, aşırı büyük bademcikler, ses enerjisinin ağız ve/veya burun boşluğuna ilerlemesini engelleyerek hava akımının yutakta (farinkste) hapsolmasına neden olabilir

• Mikst Nazalite (Karma)
– Hipernazalite, hiponazalite ve cul-de-sac rezonansın birlikte görülmesi ile ortaya çıkar. Her ne kadar, hipernazalite ve hiponazalite eş zamanlı olarak görülmese de konuşma sırasında farklı zamanlarda gözlenebilir. Konuşma apraksisi olan bireylerde sık görülen bir durumdur
• Nazal Emisyon
– Ses üretim yolunda bir kaçak (velofarengeal fonksiyon bozukluğu veya damakta delik olması), ünsüz seslerin üretilmesi için ağıziçi hava basıncının oluşturulamamasıdır. Yüksek basınçlı seslerde (p,t,k,s gibi) daha belirgindir.

• Foneme Spesifik Nazal Emisyon
– Çoğunlukla yanlış öğrenmeye bağlı, bazı seslerde görülen nazal emisyondur(yalnızca bazı seslerin burundan üretilmesi söz konusudur.Örn:s,z). Geriye kalan sesler doğru olarak üretilmektedir.

Rezonans Bozuklukları’nda Değerlendirme ve Müdahale
Konuşmanın değerlendirilmesi, Dil ve Konuşma Terapisti/Konuşma Bozuklukları Uzmanı’nın da dahil olduğu, kapsamlı ekip yaklaşımının en önemli unsurlarından birisidir. Mevcut konuşma bozukluğuna yönelik herhangi bir müdahale yapılabilmesi için öncelikle uygun yöntemler ile değerlendirmenin yapılması gereklidir. Algısal ve objektif yaklaşımlar kullanılarak konuşmanın değerlendirmesi yapılabilir. Değerlendirme sonrasında, anatomik yapı bozukluğu (damak yarığı, kısa damak, hatalı damak onarımı, derin farinks, vb) nedeniyle konuşma probleminin olduğu tespit edilirse öncelikle cerrahi müdahale gerekli olur. Cerrahi müdahalenin yapılamayacağı durumlarda (cerrahi ile onarılamayan damakta bulunan açıklık, radyoterapi sonrası ortaya çıkan velofarengeal disfonsiyon vs) ağıziçi protez uygulamaları gündeme gelebilir. Anatomik yapı bozukluğu olmadığı durumlarda, konuşma terapisi tercih edilen yaklaşım olmalıdır.
Konuşma terapisinden maksimum faydayı sağlamak için anatomik olarak normal yapı sağlanması gerektiği için, konuşma terapisine başlamadan önce yapılması gereken tüm müdahalelerin (cerrahi, prostetik) yapılmış olması gereklidir. Ayrıca, oral-motor ve üfleme egzersizlerinin rezonans bozukluklarının tedavisinde yararlı olmadığı unutulmamalıdır.

Kaynaklar:
1. Kulak Kayıkcı, ME. Yarık Damak Hastalarında Konuşma Değerlendirilmesi ve Terapisi. Ed. Özgür, FF; Kamburoğlu, HO. Dudak Damak Yarıkları, Atlas Kitapevi, 2015
2. Kummer, A. Types and causes of velopharyngeal dysfunction. Semin Speech Lang. 2011 May; 32(2): 150-8
Doç. Dr. Maviş Emel Kulak Kayıkçı

CategoryGenel