Disfaji (Yutma Güçlüğü); Psikolojik, zihinsel, duysal veya motor sistemlerdeki bir değişimden dolayı besinlerin ağızdan mideye aktarımındaki güçlük sonucunda beslenmede güçlük, aspirasyon (yiyecek ve içeceklerin yemek borusu yerine soluk borusu ve akciğerlere kaçması) veya boğulma riski olarak tanımlanır.

Normal yutma, oral, farengeal ve özefageal olmak üzere üç bölümden oluşur. Oral faz, yutmanın başlangıç fazıdır; ağza alınan besinlerin emme, çiğneme hareketleriyle boğaza aktarılmasından oluşur. Farengeal fazda yutma refleksi başlar, besinlerin boğazdan aşağıya doğru sıkıştırılmasından ve besinlerin hava yoluna geçişinin önlenmesi ve boğulmanın önlenmesi için havayolunun girişinin kapanmasından oluşur. Özefageal faz ise besinlerin yemek borusundan mideye geçişini içerir.

Yutma Bozukluklarının Belirtileri/İşaretleri Neler Olabilir?
Yutma bozukluğu, kendi başına bir tanı değildir, belirli hastalıkların bir belirtisidir. Birçok hastalık, bozukluk veya ameliyatla tedavi yöntemleri yutma problemlerine yol açabilir. Yutma bozukluğunun belirtileri aşağıdakiler olabilir:
• Besinleri içme veya yeme esnasında veya sonrasında öksürme
• Besinleri içme veya yeme sırasında veya sonrasında seste değişiklik (ıslak ses, boğuk ses, ses kısıklığı)
• Çiğnemek,yutmak veya emmek için daha fazla çaba veya zaman harcamak
• Sıvı veya katı gıdaların yeme esnasında ağızdan dışarıya sızması
• Besinlerin boğazda yapışıp kalması
• Sık zatürre geçirmek
• Kilo kaybı veya vücudun aşırı su kaybı
• Anne memesinden beslenmede zorluk
• Diyet içeriğinin sınırlı olması (örneğin sadece püre kıvamında besinlerle beslenme)
• Beslenme esnasında sık öğürme veya kusma
Yutma Bozukluklarının Neden Olduğu Sağlık Problemleri Nelerdir?
Yutma bozukluklarının neden olduğu sağlık problemleri, aspirasyon pnömonisi (besinlerin nefes borusuna kaçması nedeniyle zatürre gelişmesi), Dehidrasyon (vücudun susuz kalması), beslenme yetersizliği, psikolojik ve sosyal problemler, yeme zevkinini tatmin edilememesi, sosyal ortamlardan dışlanma, maddi kaygılar, izin verilen diyeti hazırlamada güçlük ve sonuç olarak yaşam kalitesinde düşüştür.
Hangi Hastalıklar/Durumlar Yutma Bozukluklarına Neden Olur?
• Merkezi ve çevresel sinir sistemini etkileyen nörolojik hastalıklar veya travmalar (Amyotrofik lateral skleroz, Parkinson, Miyastenia graves, Multiple skleroz, Müsküler distrofi, İnmeler, Kafa travmaları, Serebral Palsi, Medulla Spinalis Yaralanmaları, Alzheimer Hastalığı)
• Ağız, Boğaz ve Gırtlak veya Yemek Borusu Kanserleri
• Baş ve boyun bölgesindeki travmalar, bu bölgede yapılan cerrahiler
• Sistemik Romatizmal Hastalıklar
• Prematürelik ve/veya düşük doğum ağırlığı
• Kalp hastalıkları, gastrointestinal sistem hastalıkları
• Yarık dudak/ve/veya yarık damak
• Hava yolunu etkileyen durumlar, solunum güçlükleri
• Otizm
• Beslenme zamanlarında anne-çocuk etkileşiminde problemlerin olması

Yutma Bozukluklarının Tanısı Nasıl Konur?
Dil ve konuşma terapistleri, bireyin sağlık problemleri hakkında ve yutma güçlüğünün belirtileri hakkında ayrıntılı bir hikaye alır; yutmada görevli kasların hareket ve kuvvetlerini değerlendirir. Bireyin beslenmesi esnasındaki duruş, davranış ve oral hareketlerini gözlemler. Yutmayı değerlendiren, aletle yapılan daha ayrıntılı değerlendirmelerden Modifiye Baryum Yutma Değerlendirmesi veya Endoskopik Yutma Değerlendirmesi yapılır.

Modifiye Baryum Yutma Değerlendirmesi
Modifiye Baryum Yutma Değerlendirmesi, bireyin yutması esnasında besinle birlikte bir tür radyolojik boya maddesi olan baryum maddesinin verilerek, yutma esnasında görevli yapıların radyolojik olarak görüntülenmesini içerir.

Endoskopik Yutma Değerlendirmesi
Endoskopik Yutma Değerlendirmesi sırasında, ucunda kamera olan bir endoskop burundan geçirilir. Gıda boyasıyla renklendirilmiş besinler ağızdan verilir ve yutmayla ilişkili anatomik yapıları ve yutma sonrasında herhangibir kalıntı veya göllenme olup olmadığının belirlenmesinde kullanılır. Her iki yöntemde de yutma terapisinde kullanılacak stratejilerin etkinliği belirlenebilir.

Yutma Bozukluklarının Tedavisi Neleri İçerir?
Yutma Bozukluklarında tedavinin hedefleri, hastanın beslenmesini sağlayabilmesi, solunum yolunun korunması ve aspirasyonun önlenmesidir. Yutma bozukluklarının tedavisi, birden fazla uzmanın ortaklaşa çalıştığı bir ekip işidir. Bu ekipte Dil ve Konuşma Terapisti yutma terapisini gerçekleştirir. Kulak Burun Boğaz Uzmanı, gastroenterelog, radyolog, nörolog, diş hekimi, göğüs hastalıkları uzmanı, diyetisyen, hemşire, ergoterapist gibi diğer uzmanlar da hastanın ihtiyaçlarına göre birlikte multisipliner bir şekilde çalışır. Yutma Bozukluklarında tedavi; davranışsal tedavi ve/veya tıbbi ve cerrahi tedaviden oluşur. Davranışsal Değişiklikler; bireyin diyetindeki çeşitli değişiklikler, yeme aktivitesinin zamanlama, ortam vb. değişiklikleri, pozisyonlama, yutma fizyolojisini değiştirmek için uygulanan egzersizler, özel araç-gereçler ve stratejilerden oluşur. Bazı durumlarda hastanın ağızdan beslenmesi uygun olmayabilir; bu durumda nazogastrik tüp (burundan mideye uzanan tüp) veya PEG tüpü (direk mideye uzanan tüp) ile beslenme kararı verilebilir. Tedavi yaklaşımının seçiminde; ne zaman, nasıl bir tedavi uygulanacağı, hastanın tanısı, yutma güçlüğünün nedeni, hastanın eşlik eden hastalıkları, hastanın toleransı ve tedavinin amacı gibi birçok faktör önemlidir ve çizilen tedavi planı bireye özgü planlanır.

Kaynaklar:

1- Groher, M. E., & Crary, M. A. (2015). Dysphagia: clinical management in adults and children. Elsevier Health Sciences.
2- Corbin-Lewis, K., & Liss, J. M. (2014). Clinical anatomy & physiology of the swallow mechanism. Nelson Education.
3- Swallowing disorders in adults. http://www.asha.org/public/speech/swallowing/Swallowing-Disorders-in-Adults/ASHA
4- Feeding and Swallowing Disorders in Children. http://www.asha.org/public/speech/swallowing/Feeding-and-Swallowing-Disorders-in-Children/

Yard. Doç. Dr. Fatma Esen Aydınlı

CategoryGenel